السيد الطباطبائي ( مترجم : شيروانى )

108

ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى )

ثبوتا للمثبت له قبل ثبوت الثابت ؛ فثبوت الوجود للماهيّة يتوقّف على ثبوت الماهيّة قبله ؛ فإن كان ثبوتها عين ثبوته لها ، لزم تقدّم الشىء على نفسه ؛ و إن كان غيره ، توقّف ثبوته لها على ثبوت آخر لها ؛ و هلمّ جرّا ، فيتسلسل . با توجه به نكتهء بالا ، اشكال معروفى كه در مورد عروض وجود بر ماهيت بيان شده ، دفع مىگردد . تقرير اشكال چنين است : قاعدهء فرعيت كه مىگويد : « ثبوت يك شىء براى شىء ديگر ، فرع بر ثبوت شىء دوم است » ايجاب مىكند « شىء دوم » ، پيش از امرى كه مىخواهد بر آن عارض شود ، ثبوت و تحقق داشته باشد ؛ بنابراين ، ثبوت وجود براى ماهيت ، متوقف بر ثبوت قبلى ماهيت خواهد بود ؛ حال : اگر ثبوت قبلى ماهيت ، عين ثبوت وجود موردنظر براى آن باشد ، تقدم شىء بر خودش لازم مىآيد ؛ و اگر ثبوت قبلى ماهيت ، به واسطهء ثبوت وجودى ديگر باشد ، ثبوت آن وجود دوم براى ماهيت نيز متوقف بر ثبوت قبلى ماهيت خواهد بود و اين روند ، هم‌چنان ادامه مىيابد ، و در نتيجه ، تسلسل لازم مىآيد . مؤلف بزرگوار - كه رحمت خدا بر او باد - در اين قسمت ، به اشكال معروفى كه در رابطه با « قاعدهء فرعيت » « 1 » نسبت به عروض وجود بر ماهيت مطرح شده ، اشاره مىكند و يادآور مىشود كه براساس توضيحاتى كه دربارهء چگونگى عروض وجود بر ماهيت داده شد ، به راحتى مىتوان به حلّ صحيح اين اشكال دست يافت . در ضمن ، برخى از راه‌حل‌هايى را كه ديگران ارائه كرده‌اند ، نقل كرده و يادآور مىشود كه هيچ‌كدام از آنها صحيح نبوده و براى حلّ اشكال موردنظر نمىتوان بر آنها اعتماد كرد .

--> ( 1 ) . « قاعدهء فرعيت » از قواعدى است كه در منطق مطرح شده و منطق‌دانان با استناد به آن ، وجود موضوع در قضيهء حمليهء موجبه را لازم و ضرورى دانسته و بر اين اساس ، قضيهء موجبه را ، به اعتبار نحوهء وجود موضوعش ، به ذهنيه ، خارجيه و حقيقيه تقسيم مىكنند . علامهء مظفر - ره - دراين‌باره مىنويسد : « ان الحملية الموجبة هى ما افادت ثبوت شىء لشىء . و لا شك ان ثبوت شىء لشىء فرعّ لثبوت المثبت له ، اى انّ الموضوع فى الحملية الموجبة يجب ان يفرض موجودا قبل فرض ثبوت المحمول له ، اذ لو لا ان يكون موجودا لما امكن ان يثبت له شىء . . . و على العكس من ذلك السالبة ، فانّها لا تستدعى وجود موضوعها لانّ المعدوم يقبل ان يسلب عنه كل شىء . » ( المنطق ، ص 162 ) .